Anlaşmalı boşanma, Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 166. maddesinin üçüncü fıkrasına göre en az bir yıl sürmüş bir evlilikte eşlerin birlikte başvurması veya bir eşin açtığı davayı diğerinin kabul etmesiyle gerçekleşen boşanmadır. Hâkim, eşleri bizzat dinleyerek iradelerini serbestçe açıkladıklarına kanaat getirmeli ve eşlerin hazırladığı boşanma protokolünü uygun bulmalıdır. Şartlar tamamsa boşanma genellikle tek duruşmada karara bağlanır. Bu yazıda anlaşmalı boşanmanın şartlarını, protokolde bulunması gereken maddeleri, yetkili mahkemeyi, süreyi, kesinleşmeyi ve boşanma sonrası sonuçlarını anlatıyoruz.
İçindekiler
Kısa cevap: Anlaşmalı boşanma için üç temel şart vardır: evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, eşlerin hâkim önünde bizzat ve serbest iradeyle boşanmak istediklerini beyan etmesi ve hâkimin, boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkındaki protokolü uygun bulması. Dava, eşlerden birinin yerleşim yerinde veya eşlerin son altı aydır birlikte oturdukları yerdeki aile mahkemesinde açılır. Karar duruşmada verilir; taraflar istinaf hakkından feragat ederse karar kısa sürede kesinleşir, aksi hâlde gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftalık istinaf süresinin dolmasıyla kesinleşir.
Anlaşmalı boşanma şartları (TMK 166/3)
1. Evlilik en az bir yıl sürmüş olmalı
Anlaşmalı boşanmanın ilk şartı, evliliğin en az bir yıl sürmüş olmasıdır. Süre, resmî nikâh tarihinden davanın açıldığı tarihe kadar hesaplanır. Evlilik bir yıldan kısa sürmüşse eşler tamamen anlaşsa bile anlaşmalı boşanma kararı verilemez; bu durumda dava çekişmeli boşanma olarak görülür ve evlilik birliğinin temelinden sarsıldığının ispatı gerekir.
2. Eşlerin birlikte başvurması veya davanın kabulü
Eşler mahkemeye birlikte başvurabilir veya bir eş dava açar, diğer eş davayı kabul eder. Uygulamada en sık görülen yol, bir eşin anlaşmalı boşanma protokolünü ekleyerek dava açması ve diğer eşin duruşmada davayı kabul etmesidir. Çekişmeli olarak açılmış bir dava da, evlilik bir yıldan uzun sürmüşse ve eşler sonradan anlaşırsa anlaşmalı boşanmaya dönüşebilir.
3. Hâkimin eşleri bizzat dinlemesi
Hâkim, eşleri bizzat dinlemek zorundadır. Bu nedenle her iki eşin de duruşmaya katılması gerekir. Vekil aracılığıyla verilen beyan yeterli değildir; avukatla takip edilen davalarda da eşlerin kendisi duruşmada hazır bulunmalıdır. Hâkim, eşlerin boşanma iradelerini baskı altında kalmadan, serbestçe açıkladıklarına kanaat getirmelidir.
4. Protokolün hâkim tarafından uygun bulunması
Hâkim, boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu hakkında eşlerin kabul ettiği düzenlemeyi uygun bulmalıdır. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Bu değişikliklerin eşlerce kabul edilmesi hâlinde boşanmaya karar verilir. Eşlerden biri değişikliği kabul etmezse anlaşmalı boşanma kararı verilemez.
| Şart | Dayanak | Eksikse ne olur? |
|---|---|---|
| Evliliğin en az 1 yıl sürmesi | TMK 166/3 | Dava çekişmeli boşanma olarak görülür |
| Birlikte başvuru veya davanın kabulü | TMK 166/3 | Anlaşmalı boşanma kararı verilemez |
| Eşlerin bizzat dinlenmesi | TMK 166/3 | Duruşma ertelenir, eşlerin katılımı beklenir |
| Protokolün uygun bulunması | TMK 166/3 | Hâkim değişiklik önerir; kabul edilmezse karar verilemez |
Anlaşmalı boşanma protokolü: hangi maddeler bulunmalı?
Protokol, boşanmanın tüm sonuçlarını düzenleyen yazılı anlaşmadır. Eksik bırakılan konular, boşanmadan sonra ayrı davalara konu olabilir. Bir protokolde genellikle şu başlıklar yer alır:
- Velayet: Ortak çocukların velayetinin hangi eşe bırakılacağı.
- Kişisel ilişki: Velayeti almayan eşin çocukla hangi gün ve saatlerde, bayram ve tatillerde nasıl görüşeceği.
- İştirak nafakası: Velayeti almayan eşin çocuğun giderlerine aylık ne kadar katılacağı ve yıllık artış oranı.
- Yoksulluk nafakası: Eşlerden birine nafaka ödenip ödenmeyeceği; ödenecekse tutarı ve artış yöntemi.
- Maddi ve manevi tazminat: Eşlerin birbirinden tazminat isteyip istemediği.
- Mal rejiminin tasfiyesi: Ev, araç, banka hesapları ve diğer malların paylaşımı veya eşlerin birbirinden mal rejimi alacağı talep etmeyeceği.
- Ev eşyası ve kişisel eşyalar: Ziynet eşyaları, düğünde takılan takılar ve ev eşyasının kime kalacağı.
- Yargılama giderleri ve vekâlet ücreti: Giderlerin kim tarafından karşılanacağı.
Protokol örneği (temel maddeler)
ANLAŞMALI BOŞANMA PROTOKOLÜ
Taraflar: …… (T.C. kimlik no: ……) ile …… (T.C. kimlik no: ……)
Birinci olarak, taraflar …… tarihinde evlenmiş olup evlilik birliği temelinden sarsıldığından TMK 166/3 uyarınca anlaşarak boşanmak istemektedir.
İkinci olarak, müşterek çocuk ……’nın velayeti anneye/babaya bırakılacaktır. Diğer taraf, çocukla her ayın birinci ve üçüncü hafta sonu Cumartesi 10.00’dan Pazar 18.00’e kadar, dini bayramların ikinci günü ve yaz tatilinde 15 gün kişisel ilişki kuracaktır.
Üçüncü olarak, velayeti almayan taraf, müşterek çocuk için aylık …… TL iştirak nafakası ödeyecek; nafaka her yıl TÜFE oranında artırılacaktır.
Dördüncü olarak, taraflar birbirlerinden yoksulluk nafakası, maddi ve manevi tazminat talep etmemektedir.
Beşinci olarak, …… adresindeki taşınmaz …… tarafına kalacak, karşılığında …… TL ödenecektir. Taraflar bunun dışında birbirlerinden mal rejiminden kaynaklanan herhangi bir alacak talep etmemektedir.
Altıncı olarak, ziynet eşyaları ve kişisel eşyalar ……’ya aittir; ev eşyaları ……’ya kalacaktır.
Yedinci olarak, yargılama giderleri ve vekâlet ücreti her tarafın kendi üzerinde bırakılacaktır.
Tarih ve tarafların imzası
Bu protokol yalnızca örnek niteliğindedir; her ailenin durumu farklı olduğundan maddeler somut koşullara göre hazırlanmalıdır. Özellikle mal paylaşımı ve nafaka maddelerinin açık ve uygulanabilir şekilde yazılması, ileride icra takibinde sorun yaşanmaması için önemlidir.
Protokol hazırlarken sık yapılan hatalar
- Belirsiz kişisel ilişki düzenlemesi: “Baba çocuğu uygun zamanlarda görebilir” gibi ifadeler, uyuşmazlık çıktığında uygulanamaz. Gün, saat, teslim yeri ve tatil dönemleri açıkça yazılmalıdır.
- Artış oranı olmayan nafaka: Nafaka için yıllık artış yöntemi yazılmazsa, artış için ayrı dava açılması gerekebilir.
- Tapu ve araç devrinin takvimsiz bırakılması: Malın kime kalacağı yazılırken devrin ne zaman ve masrafların kim tarafından karşılanacağı da belirtilmelidir.
- Kredi ve borçların unutulması: Ortak kullanılan konut kredisi, taşıt kredisi veya kredi kartı borçlarının kim tarafından ödeneceği protokolde düzenlenmelidir.
- Genel feragat ifadesinin yanlış anlaşılması: “Taraflar birbirinden hiçbir talepte bulunmayacaktır” ifadesinin hangi hakları kapsadığı açıkça yazılmazsa, ileride mal rejimi alacağı gibi talepler tartışma konusu olabilir.
Çocuğun görüşü
Ortak çocuk yaşı ve olgunluğu itibarıyla görüşünü ifade edebilecek durumdaysa, hâkim velayet konusunda çocuğu dinleyebilir veya pedagog ya da sosyal çalışmacı raporuna başvurabilir. Hâkim, eşlerin velayet konusundaki anlaşmasını çocuğun üstün yararına aykırı bulursa protokolde değişiklik önerebilir. Bu nedenle velayet düzenlemesi yapılırken çocuğun okulu, yaşadığı çevre ve bakım ihtiyaçları dikkate alınmalıdır.
Anlaşmalı boşanma davası nerede açılır?
Boşanma davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde dava, asliye hukuk mahkemesinde aile mahkemesi sıfatıyla görülür.
TMK 168’e göre yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Örneğin eşlerden biri İzmir’de, diğeri İstanbul’da oturuyorsa dava bu iki yerden birinde açılabilir.
Anlaşmalı boşanma ne kadar sürer?
Anlaşmalı boşanmanın süresi, mahkemenin iş yüküne ve duruşma gününe göre değişir. Dava açıldıktan sonra mahkeme bir duruşma günü belirler. Uygulamada bu süre çoğu zaman birkaç hafta ile birkaç ay arasındadır. Şartlar tamamsa karar ilk duruşmada verilir.
| Aşama | Süre |
|---|---|
| Dava açılması ve tensip | Dava açıldığı gün veya kısa süre içinde |
| Duruşma günü | Mahkemenin iş yüküne göre, çoğu zaman birkaç hafta ile birkaç ay |
| Karar | Şartlar tamamsa ilk duruşmada |
| Kesinleşme (istinaftan feragat varsa) | Feragatle birlikte, genellikle kısa süre içinde |
| Kesinleşme (feragat yoksa) | Gerekçeli kararın tebliğinden itibaren 2 hafta |
| Nüfusa işlenme | Kesinleşme şerhinden sonra mahkemenin bildirimiyle |
İstinaftan feragat ve kesinleşme
Boşanma kararına karşı istinaf süresi, gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftadır. Eşler duruşmada istinaf hakkından feragat ettiklerini beyan ederse karar, gerekçeli kararın yazılmasını ve tebliğini beklemeden kesinleşebilir. Kesinleşme şerhi verildikten sonra karar nüfus müdürlüğüne bildirilir ve boşanma nüfus kayıtlarına işlenir.
Masraflar
Dava açılırken başvuru harcı, peşin harç ve tebligat ile diğer işlemler için gider avansı ödenir. Bu tutarlar her yıl Harçlar Kanunu tarifeleri ve gider avansı tarifesiyle güncellenir. Eşler protokolde yargılama giderlerinin nasıl paylaşılacağını kararlaştırabilir. Çekişmeli davaya göre tanık, bilirkişi ve sosyal inceleme giderleri çoğu zaman doğmadığı için toplam maliyet daha düşüktür.
Anlaşmalı boşanmanın sonuçları
Kadının bekleme süresi (iddet, TMK 132)
Evliliği sona eren kadın, evliliğin sona ermesinden itibaren 300 gün geçmeden yeniden evlenemez. Bu süre, doğum yapılmasıyla sona erer. Kadının önceki evlilikten gebe olmadığı tıbbi raporla anlaşılırsa veya boşanan eşler yeniden birbirleriyle evlenmek isterse, mahkeme bu süreyi kaldırabilir.
Soyadı (TMK 173)
Boşanan kadın, evlenmeden önceki soyadını yeniden alır. Kadın, boşandığı kocanın soyadını kullanmakta menfaati olduğunu ve bunun kocaya bir zarar vermeyeceğini ispat ederse, hâkim kadının kocasının soyadını kullanmasına izin verebilir. Bu talep protokolde de düzenlenebilir. Mahkeme izni olmadan soyadının kullanılmaya devam edilmesi mümkün değildir.
Miras ve vasiyetname
Boşanmanın kesinleşmesiyle eşler birbirinin yasal mirasçısı olmaktan çıkar. Ayrıca boşanmadan önce yapılmış ölüme bağlı tasarruflarla eşe tanınan haklar, tasarruftan aksi anlaşılmadıkça kaybedilir. Eşin miras hakkı için eşin miras hakkı, boşanma sonrası vasiyetnamenin yenilenmesi için vasiyetname nasıl yapılır yazılarımıza bakabilirsiniz.
Nafakanın ödenmemesi
Protokolde kararlaştırılan iştirak veya yoksulluk nafakası ödenmezse, boşanma kararı ilamlı icra takibine konu edilebilir. Ödenmeyen nafakanın tahsili için birikmiş nafaka icra takibi yazımıza bakabilirsiniz.
Anlaşmalı ve çekişmeli boşanma farkı
| Konu | Anlaşmalı boşanma | Çekişmeli boşanma |
|---|---|---|
| Evlilik süresi şartı | En az 1 yıl | Yok |
| Kusurun ispatı | Gerekmez | Gerekir |
| Duruşma sayısı | Çoğu zaman tek | Çok sayıda |
| Süre | Birkaç hafta ile birkaç ay | Çoğu zaman bir yıldan uzun |
| Masraf | Daha düşük | Tanık, bilirkişi ve inceleme giderleri nedeniyle daha yüksek |
| Mali sonuçlar | Protokolle belirlenir | Mahkeme karar verir |
Anlaşmalı boşanma için kontrol listesi
Örnek olay
Üç yıllık evli olan eşler, ortak bir çocuklarıyla birlikte boşanmaya karar verir. Protokolde çocuğun velayeti anneye bırakılır, babanın her iki hafta sonu çocukla görüşmesi ve aylık iştirak nafakası ödemesi kararlaştırılır. Evin anneye kalması, karşılığında babaya bir miktar ödeme yapılması yazılır. Eşler protokolü dava dilekçesine ekleyerek aile mahkemesine başvurur.
Duruşmada hâkim eşleri ayrı ayrı dinler. Hâkim, iştirak nafakasının çocuğun ihtiyaçlarına göre düşük olduğunu değerlendirerek tutarın artırılmasını önerir. Eşler bu değişikliği kabul eder ve boşanma kararı verilir. Taraflar istinaftan feragat ettiği için karar kısa sürede kesinleşir ve mahkeme kararı nüfus müdürlüğüne bildirir. Anne, evlenmeden önceki soyadına döner; çocuğun soyadı ise değişmez. Babanın nafaka ödemesini aksatması hâlinde anne, kesinleşmiş kararla doğrudan ilamlı icra takibi başlatabilir. Evin tapu devri de protokolde yazılan tarihte, karar kesinleştikten sonra tapu müdürlüğünde yapılır. Her dosyanın sonucu kendi koşullarına göre değişir.
Anlaşmalı boşanma hakkında sık sorulan sorular
Anlaşmalı boşanma için evlilik kaç yıl sürmeli?
Evlilik en az bir yıl sürmüş olmalıdır. Daha kısa süren evliliklerde dava çekişmeli boşanma olarak görülür.
Anlaşmalı boşanmada iki tarafın da mahkemeye gitmesi şart mı?
Evet. Hâkim eşleri bizzat dinlemek zorundadır. Avukatla takip edilen davalarda da eşlerin duruşmada hazır olması gerekir.
Anlaşmalı boşanma tek celsede biter mi?
Şartlar tamamsa ve hâkim protokolü uygun bulursa karar genellikle ilk duruşmada verilir.
Anlaşmalı boşanma kararı ne zaman kesinleşir?
Taraflar istinaftan feragat ederse kısa sürede kesinleşir. Feragat yoksa gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftalık istinaf süresinin dolmasıyla kesinleşir.
Protokolden sonra vazgeçilebilir mi?
Karar verilene kadar eşlerden biri anlaşmalı boşanma iradesinden dönebilir. Bu durumda dava, şartları varsa çekişmeli boşanma olarak devam edebilir.
Anlaşmalı boşanmada nafaka sonradan değiştirilebilir mi?
Evet. Tarafların mali durumu veya çocuğun ihtiyaçları önemli ölçüde değişirse nafakanın artırılması veya azaltılması için ayrı dava açılabilir.
Mal paylaşımı protokolde yazılmazsa ne olur?
Protokolde düzenlenmeyen mal rejimi alacakları için boşanmadan sonra ayrıca mal rejiminin tasfiyesi davası açılabilir. Bu nedenle protokolde açık bir hüküm bulunması önerilir.
Anlaşmalı boşanmada kadın soyadını kullanabilir mi?
Kadın kural olarak evlenmeden önceki soyadını alır. Menfaati varsa ve kocaya zarar vermeyecekse hâkim, kocanın soyadını kullanmaya izin verebilir.
Anlaşmalı boşanmada avukat zorunlu mu?
Hayır. Eşler davayı kendileri açabilir. Ancak protokolün eksiksiz ve uygulanabilir hazırlanması, nafaka, velayet ve mal paylaşımında ileride doğabilecek uyuşmazlıkları önlediği için hukuki destek alınması yararlı olabilir.
Anlaşmalı boşanmada tanık dinlenir mi?
Hayır. Kusur tartışılmadığı için tanık dinlenmesine gerek yoktur. Hâkim yalnızca eşleri dinler ve protokolü inceler.
Ziynet eşyaları protokolde yazılmazsa ne olur?
Protokolde düzenlenmeyen ziynet eşyaları için boşanmadan sonra ayrıca ziynet alacağı davası açılabilir. Bu nedenle takıların kime ait olduğu ve iade edilip edilmeyeceği protokolde açıkça yazılmalıdır.
Yurt dışındaki eş anlaşmalı boşanabilir mi?
Hâkim eşleri bizzat dinlemek zorunda olduğundan, yurt dışındaki eşin duruşmaya katılması gerekir. Katılamıyorsa sürecin nasıl yürüyeceği somut duruma göre değerlendirilmelidir.
Boşanan kadın ne zaman evlenebilir?
Kural olarak boşanmadan itibaren 300 gün geçmeden evlenemez. Gebe olmadığına dair raporla mahkemeden bu sürenin kaldırılması istenebilir.
Özet
Anlaşmalı boşanma, en az bir yıl sürmüş evliliklerde eşlerin birlikte başvurması veya bir eşin davasını diğerinin kabul etmesiyle gerçekleşir. Hâkim eşleri bizzat dinler ve velayet, nafaka, tazminat ve mal paylaşımını düzenleyen protokolü uygun bulursa boşanmaya karar verir. Karar çoğu zaman ilk duruşmada verilir ve istinaftan feragat edilirse kısa sürede kesinleşir. Protokolün eksiksiz ve açık hazırlanması, boşanmadan sonra yeni davalar açılmasını önlemenin en etkili yoludur. Evliliği bir yıldan kısa sürmüş eşler ise anlaşsalar bile çekişmeli boşanma yoluna başvurmak zorundadır; bu nedenle süre şartı dava açılmadan önce mutlaka kontrol edilmelidir.