Miras Hukukunda Tenkis Davası
Tenkis davası, mirasçılara, mirasbırakanın yaptığı ölüme bağlı tasarrufların saklı paylarını ihlal etmesi durumunda, bu tasarrufların saklı paylarını koruyacak şekilde düzeltilmesi amacıyla açtıkları bir davadır. Türk Medeni Kanunu’nda düzenlenen tenkis davası, mirasçılar arasında adaletin sağlanmasını ve mirasçılara tanınan hakların korunmasını amaçlar.
Saklı Pay Nedir?
Saklı pay, mirasbırakanın mirasçılarının, mirasbırakanın tasarruf edebileceği miktarı sınırlayan, kanunla korunan zorunlu miras paylarıdır. Saklı paylı mirasçılar, yasal mirasçılar arasında yer alır ve belirli oranlarda miras hakkına sahiptirler. Türk Medeni Kanunu’na göre saklı paylı mirasçılar şunlardır:
- Altsoy (Çocuklar ve torunlar): Yasal miras payının yarısı saklı paydır.
- Ana ve baba: Yasal miras payının dörtte biri saklı paydır.
- Sağ kalan eş: Altsoy ile birlikte veya ana-baba ile birlikte mirasçı olması durumunda yasal miras payının tamamı; tek başına veya 3. Zümre ile birlikte mirasçı ise burada da yasal miras payının dörtte üçü saklı paydır.
Tenkis Davasının Amacı
Tenkis davası, mirasbırakanın yaptığı ölüme bağlı tasarrufların (vasiyetname veya miras sözleşmesi) saklı paylı mirasçıların saklı paylarını ihlal etmesi durumunda, bu tasarrufların saklı pay oranında düzeltilmesini sağlamak amacıyla açılır. Böylece, saklı paylı mirasçıların kanunen korunmuş hakları ihlal edilmemiş olur.
Tenkis Davası Açma Hakkı
Tenkis davasını açma hakkı, saklı paylı mirasçılara tanınmıştır. Saklı paylı mirasçılar, mirasbırakanın tasarruflarının saklı paylarını ihlal ettiğini düşündükleri durumlarda bu davayı açabilirler.
Tenkis Davasında Mirasçının alacaklılarının hakları
Türk Medeni Kanunu Madde 562:
Mirasbırakan, tasarruf edebileceği kısmı aştığında, saklı payı zedelenen mirasçı, iflâsı hâlinde iflâs dairesinin veya mirasın geçtiği tarihte kendisine karşı ellerinde ödemeden aciz belgesi bulunan alacaklıların ihtarına rağmen tenkis davası açmazsa, iflâs idaresi veya bu alacaklılar, alacaklarının elde edilmesi için gerekli olan oranda ve mirasçıya tanınan süre içinde tenkis davası açabilirler.
Mirasçılıktan çıkarılanın çıkarma tasarrufuna itiraz etmemesi durumunda da iflâs idaresi veya alacaklılar, aynı koşullarla tenkis davası açabilirler.
Tenkis Davası Açma Süresi
Türk Medeni Kanunu’na göre tenkis davası açma süreleri şu şekildedir:
- Öğrenme Tarihinden İtibaren: Saklı paylı mirasçılar, tasarrufu ve saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl içinde tenkis davası açmalıdır.
- Mirasbırakanın Ölüm Tarihinden İtibaren: Her hâlükârda, mirasbırakanın ölüm tarihinden itibaren, vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl içinde tenkis davası açılmalıdır.
Tenkis Davası Süreci
- Davanın Açılması: Saklı paylı mirasçı, mirasbırakanın son yerleşim yerindeki Asliye Hukuk Mahkemesi’ne başvurarak tenkis davası açar. Davacı, tasarrufun saklı payını ihlal ettiğini ve bu ihlalin düzeltilmesini talep eder.
- Delillerin İncelenmesi: Mahkeme, davacının sunduğu delilleri inceler ve mirasbırakanın tasarruflarının saklı payları ihlal edip etmediğini değerlendirir. Mirasbırakanın vasiyetname veya miras sözleşmesi gibi belgeleri dikkate alınır.
- Tenkis Kararı: Mahkeme, tasarrufun saklı payları ihlal ettiğine karar verirse, tenkis yapılmasına hükmeder. Bu durumda, saklı paylı mirasçılara eksik kalan saklı payları sağlanır. Tasarrufun tenkise tabi tutulan kısmı, saklı paylı mirasçılara iade edilir veya miras payları buna göre düzeltilir.
Tenkis Davası ile İlgili Önemli Hususlar
- Tasarrufun Tenkise Tabi Olmayan Kısmı: Mirasbırakanın, saklı pay oranını aşmayan tasarrufları tenkise tabi değildir ve bu tasarruflar geçerlidir.
- Tenkis Davasında Zamanaşımı: Tenkis davasında, öğrenme tarihinden itibaren bir yıl ve her hâlükârda mirasbırakanın ölümünden itibaren on yıl içinde dava açılmalıdır. Bu süreler geçtikten sonra dava açılamaz.
- Tenkis iddiası, def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir.
Tenkis Davasında Tenkis Nasıl Yapılır?
Tenkis, saklı paylı mirasçıların haklarının korunması amacıyla yapılan bir işlemdir. Türk Medeni Kanunu, mirasbırakanın ölüme bağlı tasarruflarının saklı payları ihlal etmesi durumunda, bu tasarrufların saklı paylı mirasçılar lehine düzeltilmesini öngörür. Tenkis davası, bu tür durumlarda açılır ve mahkeme tarafından tasarrufların tenkis edilmesiyle sonuçlanır.
Türk Medeni Kanunu Madde 563: “Tenkis, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça, mirasçı atanması yoluyla veya diğer bir ölüme bağlı tasarrufla elde edilen kazandırmaların tamamında, orantılı olarak yapılır.
Ölüme bağlı tasarrufla kazandırma elde eden kimse, bazı vasiyetleri yerine getirmekle yükümlü kılınmışsa, kazandırmanın tenkise tâbi tutulması hâlinde, bu kimse mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça vasiyet borçlarının da aynı oranda tenkis edilmesini isteyebilir.”
Tenkis Davasında İzlenecek Adımlar
Davanın Açılması:
Saklı paylı mirasçılar, mirasbırakanın tasarruflarının saklı paylarını ihlal ettiğini düşündükleri durumlarda Asliye Hukuk Mahkemesi’ne başvurarak tenkis davası açarlar.
Davacı, mirasbırakanın tasarruflarının saklı payını zedelediğini ve bu nedenle tenkis edilmesi gerektiğini iddia eder.
Mahkemenin İncelemesi:
Mahkeme, mirasbırakanın tasarruflarının geçerliliğini ve saklı paylı mirasçıların haklarını inceler.
Vasiyetname veya miras sözleşmesi gibi belgeler değerlendirilir.
Saklı Payların Hesaplanması:
Saklı paylı mirasçıların yasal miras payları ve saklı pay oranları hesaplanır.
Tenkise Tabi Malvarlığının Belirlenmesi:
Mirasbırakanın tasarrufları saklı paylı mirasçıların saklı paylarını aşıyorsa, bu tasarrufların hangi kısımlarının tenkise tabi olduğu belirlenir.
Öncelikle mirasbırakanın sağlığında yaptığı karşılıksız kazandırmalar (bağışlar) dikkate alınır.
Tenkis Sırası:
Öncelikle vasiyetnamede yapılan tasarruflar tenkis edilir.
Vasiyetname ile yapılan tasarruflar saklı payları karşılamıyorsa, miras sözleşmeleri ve mirasbırakanın sağlığında yaptığı bağışlar dikkate alınır.
Türk Medeni Kanunu Madde 570; “Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar, önce ölüme bağlı tasarruflardan; bu yetmezse, en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilmek üzere sağlararası kazandırmalardan yapılır.
Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar en son sırada tenkis edilir.”
- Tenkis Miktarının Belirlenmesi:
Mahkeme, saklı paylı mirasçının eksik kalan saklı payını belirler.
Eksik kalan saklı pay oranında mirasbırakanın tasarrufları tenkis edilir.
Tenkisin Uygulanması:
Tenkis edilecek tasarrufların, saklı paylı mirasçıların haklarını karşılayacak şekilde düzeltilmesi sağlanır.
Tenkis edilen miktar, saklı paylı mirasçılara iade edilir veya miras payları buna göre düzeltilir.
Tenkis Davasında Örnek Hesaplama
Bir örnekle tenkis işlemini açıklayalım:
Mirasbırakanın bıraktığı miras toplam değeri: 1.000.000 TL
Mirasçılar: 2 çocuk ve 1 eş
- Yasal Miras Payları:
- Her çocuğun yasal miras payı: 3/8’er (375.000TL’er)
- Eşin yasal miras payı: 2/8 (250.000 TL)
- Saklı Pay Oranları:
- Çocukların saklı payı: Yasal miras payının yarısı (3/16), her çocuk için: 187.500 TL
- Eşin saklı payı: Yasal miras payının tamamı, eş için: 250.000 TL
Mirasbırakan, vasiyetname ile tüm malvarlığını üçüncü bir kişiye bırakmış olsun. Saklı paylı mirasçılar bu durumda saklı paylarının ihlal edildiğini iddia ederek tenkis davası açabilirler.
- Tenkis Edilecek Miktar:
- Her çocuk için saklı pay: 187.500 + 187.500 TL
- Eş için saklı pay: 250.000 TL
- Toplam saklı pay: 625.000 TL
Mahkeme, mirasbırakanın üçüncü kişiye bıraktığı malvarlığının 625.000 TL’lik kısmının tenkis edilmesine ve bu miktarın saklı paylı mirasçılara paylaştırılmasına karar verir.
Bölünmez Mal Vasiyetinin Tenkisi
Değerinde azalma meydana gelmeksizin bölünmesine olanak bulunmayan belirli bir mal vasiyeti tenkise tâbi olursa, vasiyet alacaklısı, dilerse tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malın verilmesini, dilerse tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir.
Tasarruf konusu malın vasiyet alacaklısında kalması durumunda, malın tenkis sebebiyle vasiyet borçlusuna verilmesi gereken, aksi hâlde tasarruf oranı içinde kalan kısmının karar günündeki değerinin para olarak ödetilmesine karar verilir.
Bu kurallar, sağlararası kazandırmaların tenkisinde de uygulanır.
Sağlararası kazandırmaların Tenkisi
Tenkise tâbi kazandırmalar
Aşağıdaki karşılıksız kazandırmalar, ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tâbidir:
1. Mirasbırakanın, mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapmış olduğu sağlararası kazandırmalar, geri verilmemek kaydıyla altsoyuna malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yaptığı kazandırmalar ya da alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi,
2. Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi maksadıyla yapılan kazandırmalar,
3. Mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ve ölümünden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yapmış olduğu bağışlamalar,
4. Mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı açık olan kazandırmalar.
Kendisine Tenkise Tâbi Bir Kazandırma Yapılmış Olan İyiniyetli Kimsenin Geri Verme Borcu
Miras hukuku kapsamında, mirasbırakanın saklı paylı mirasçıların haklarını ihlal eden tasarrufları tenkise tabi tutulur. Kendisine bu tür tasarruflarla kazandırma yapılmış olan kişilerin geri verme borcu ise iyiniyetli olup olmadıklarına göre farklılık gösterebilir. İyiniyetli kimse, mirasbırakanın saklı payları ihlal ettiğini bilmeyen veya bilmesi gerekmeyen kişidir.
Geri verme borcu
Türk Medeni Kanunu Madde 566:
“Kendisine tenkise tâbi bir kazandırma yapılmış olan kimse iyiniyetli ise, sadece mirasın geçmesi anında kazandırmadan elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür; iyiniyetli değilse, iyiniyetli olmayan zilyedin geri verme borcuna ilişkin hükümlere göre sorumlu olur.
Miras sözleşmesiyle elde ettiği kazandırma tenkise tâbi tutulan kimse, bu kazandırma için mirasbırakana verdiği karşılığın tenkis oranında geri verilmesini isteyebilir.”
İyiniyetli Kimsenin Geri Verme Borcunun Kapsamı
- Karşılıksız Kazandırmalar (Bağışlar):
- Mirasbırakan tarafından yapılan karşılıksız kazandırmalar, tenkis davası sonucunda geri verilmesi gereken malvarlıkları arasında yer alır.
- İyiniyetli kişi, bu tür bir kazandırma nedeniyle edinmiş olduğu malvarlığını, saklı paylı mirasçılara geri vermek zorundadır.
- Vasiyetname ile Yapılan Tasarruflar:
- Vasiyetname yoluyla yapılan tasarruflar da geri verme borcu kapsamına girer.
- İyiniyetli kişi, vasiyetname ile kendisine bırakılan malvarlığının saklı payları aşan kısmını iade etmekle yükümlüdür.
İyiniyetli Kimsenin Geri Verme Borcunun Yerine Getirilmesi
İyiniyetli kişinin geri verme borcunun yerine getirilmesi süreci şu şekilde işler:
Kendisine kazandırmada bulunan kişi iyiniyetli ise denkleştirme anında elinden çıkmış olduğunu ispat ettiği dışında kalan kısmı iade ile yükümlüdür. İyiniyetli kişi elinde kalan bu değeri saklı paylı mirasçılara ödemekle yükümlüdür.
Ancak iyiniyetli olmadan ya da terekeye iade edeceğini bilmesine rağmen elden çıkarmışsa, denkleştirme konusunun tamamını geri vermek durumundadır. Kötü niyet halinde;
- Geri verilmesi gereken malvarlığı aynen mevcut ise , bu malvarlığı saklı paylı mirasçılara aynen iade edilir.
- Örneğin, mirasbırakanın bağışladığı bir taşınmaz, saklı paylı mirasçılara geri verilir.
- Aynen iade mümkün değilse, geri verilmesi gereken malvarlığının değeri hesaplanır.
- Malvarlığının para karşılığı değeri, malvarlığına ait güncel piyasa değeri üzerinden belirlenir.
İyiniyetli – Kötü niyetli Kimsenin Geri Verme Borcunun Sınırları
Türk Medeni Kanunu’na göre, iyiniyetli kimsenin geri verme borcu şu sınırlamalara tabidir:
- Gelir ve giderlerin talep edilmesi:
- İyiniyetli olunması durumunda geri verme talebinde bulunan mirasçılardan geri verme konusu için yaptığı zorunlu ve faydalı giderleri isteyebilir.
- Kötü niyetli olması durumunda ise zorunlu ve faydalı giderleri o an geri verme konusunda meydana getirdikleri artış oranında talep edebilir.
- Lüks giderler:
Lüks gider açısından da iyiniyetli ve kötü niyetli geri verme yükümlüsü arasında fark olmayıp her ikisi de bu ödemeyi talep edemez. Ancak bedeli kendisine teklif edilmediği ve zararsızca sökülüp alınması mümkün olduğu müddetçe söküp alma hakkına sahiptir.
Örnek Olay
Bir örnekle iyiniyetli kimsenin geri verme borcunu açıklayalım:
Mirasbırakan, vasiyetname ile bir taşınmazı (değeri 500.000 TL) üçüncü bir kişiye bağışlamış ve bu tasarruf saklı paylı mirasçıların haklarını ihlal etmiştir. Üçüncü kişi, bu taşınmazı mirasbırakanın saklı payları ihlal ettiğini bilmeden edinmişse, iyiniyetli sayılır.
Saklı paylı mirasçılar tenkis davası açar ve mahkeme, taşınmazın 300.000 TL’lik kısmının saklı payları karşıladığına karar verir. Bu durumda, halen taşınmaz bu kişinin elinde bulunuyorsa iyiniyetli kişi, taşınmazı saklın pay oranında aynen saklı paylı mirasçılara iade etmekle yükümlüdür. Aynen iade mümkün değilse, elinden çıkmış olduğunu ispat ettiği dışında kalan kısmı iade ile yükümlüdür. İyiniyetli kişi elinde kalan bu değeri saklı paylı mirasçılara ödemekle yükümlüdür.
Hayat sigortalarının Tenkisi
Mirasbırakanın kendi ölümünde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine hayat sigortası yaptığı veya böyle bir kişiyi lehdar olarak sonra belirlediği ya da sigortacıya karşı olan istem hakkını sağlararası veya ölüme bağlı tasarrufla karşılıksız olarak üçüncü kişiye devrettiği hâllerde, sigorta alacağının mirasbırakanın ölümü zamanındaki satınalma değeri tenkise tâbi olur.
İntifa Hakkı Veya İrat Bakımından Tenkis
Mirasbırakan, tahmin edilen devam sürelerine göre sermayeye çevrilmeleri hâlinde tasarruf edilebilir kısmı aşan intifa hakkı veya irat borcu ile terekesini yükümlü kılarsa, mirasçıları, intifa hakkının veya irat borcunun tenkisini ya da tasarruf edilebilir kısmı vererek bu yükümlülüğün kaldırılmasını isteyebilirler.
Artmirasçı bakımından Tenkis
Mirası artmirasçıya geçirme yükümlülüğü ile saklı payı zedelenen mirasçı, aşan kısmın tenkisini isteyebilir.
Sonuç: Haklarınızı Koruyun
Tenkis davası, miras hukukunda saklı payların korunması için en etkili hukuki yoldur. Ancak sürecin doğru yönetilmesi için:
✔ Hukuki süreçlerin iyi bilinmesi
✔ Delil toplamanın titizlikle yapılması
✔ Uzman hukukçu desteğinin alınması
✔ Zamanaşımı sürelerinin dikkatle takip edilmesi gerekmektedir.
Baykal Hukuk Bürosu, tenkis davalarında uzman kadrosuyla hizmet vermektedir. Miras hakkınızın korunması için bizimle iletişime geçebilirsiniz.